Wereld & object
Uit deze leeuw kwam water voor je handen
Een metalen leeuw kan tegelijk beeldhouwwerk en waterkan zijn. Bij een aquamanile bepalen de openingen en het handvat hoe je het dier moet lezen.
De leeuw heeft een opening in zijn bek en een handvat dat over zijn rug loopt. Daarmee krijgt het dier een tweede functie: je kunt het optillen en er water uit schenken. Dit is een aquamanile, een waterkan voor het wassen van handen. Het exemplaar in het Metropolitan Museum of Art is gemaakt van een koperlegering, ongeveer 26 centimeter hoog en gedateerd op het einde van de dertiende of het begin van de veertiende eeuw.
De voorzijde maakt de handeling duidelijk. De ronde tuit steekt uit de bek; boven op de kop zit een opening. In de zijaanzichtfoto kun je het handvat volgen. De vorm van de leeuw blijft herkenbaar, terwijl zijn lichaam ruimte biedt voor water. Zo verandert een onderdeel van het dier in een onderdeel van de kan. Een bek die op een beeld zou kunnen brullen, krijgt hier een praktische taak.
Aquamanilia werden gebruikt in zowel religieuze als wereldlijke omgevingen. De uitleg van het museum noemt het wassen van handen door priesters en bij maaltijden in adellijke huishoudens. Aan tafel gingen een bruikbaar voorwerp en een kostbare versiering samen. Dat is algemene kennis over dit soort kannen. Het gebruik van deze leeuw bij een specifieke maaltijd of kerkdienst is daarmee niet vastgesteld.
Het maken vroeg om een lichaam dat water kon bevatten. De meeste bewaard gebleven metalen aquamanilia zijn volgens het museum gegoten met de verlorenwasmethode. Daarnaast bestonden er aardewerken exemplaren. Voor de metalen kan moesten beeldvorm en bruikbaarheid op elkaar aansluiten: poten dragen het lichaam, het handvat maakt optillen mogelijk en de tuit geeft het water een uitweg. De sculptuur wordt daarmee ook een ontwerp voor een beweging.
Bij het bekijken helpen daarom andere vragen dan alleen: hoe natuurgetrouw is deze leeuw? Waar pak je hem vast, waar gaat het water naar binnen en waar komt het weer uit? Die vragen verbinden de museumfoto met een handeling uit het verleden, zonder een eigenaar of gelegenheid te verzinnen. De zorgvuldig gevormde manen blijven beeldhouwwerk, maar de open bek verklaart waarom iemand het dier op tafel kon zetten.