Wereld & object
Een hemelkaart die met de sterren meedraait
De opengewerkte kaart op een astrolabium kan draaien boven een plaat met lijnen. Daarmee verbindt het instrument de sterrenhemel met de plaats van de waarnemer.
Een astrolabium is een hemelkaart die kan bewegen. Op de voorzijde ligt een opengewerkte kaart met wijzers voor sterren boven een plaat met lijnen. Je draait de kaart om de beweging van de hemel na te bootsen. Het instrument van koperlegering dat het Metropolitan Museum of Art op 1462 dateert, laat die constructie helder zien: de sierlijke vormen zijn tegelijk onderdelen van een rekenhulpmiddel.
De open kaart heet de rete. De uitleg van het History of Science Museum in Oxford beschrijft hoe die boven een andere plaat draait. Deze onderste plaat hoort bij de breedtegraad van de plek waar de waarnemer staat. Dat is nodig omdat de sterrenhemel ten opzichte van de plaatselijke horizon verschilt. Een instrument moet dus zowel iets over de hemel weten als over de positie van degene die het bekijkt.
Bij het bepalen van de tijd worden een waarneming en de schaalverdelingen met elkaar verbonden. De gebruiker meet de hoogte van een hemellichaam, kiest de passende breedteplaat en brengt de kaart in de juiste stand. Een wijzer maakt de tijd afleesbaar op de rand. Dit is de algemene werking die Oxford uitlegt, geen verklaring dat het museumexemplaar vandaag nog is gekalibreerd. De lijnen en draaibare onderdelen maken wel begrijpelijk hoe een waarneming een afleesbare uitkomst kon krijgen.
De keerzijde van het instrument uit 1462 draagt meer dan meetlijnen. Er staat een engel op gegraveerd. Volgens de Met-beschrijving noemt het opschrift kardinaal Bessarion als opdrachtgever en John als maker. Die John wordt vermoedelijk vereenzelvigd met de astronoom Regiomontanus. De naam in de catalogus is dus stelliger dan de toelichting bij de identificatie; dat voorbehoud hoort bij het verhaal van dit object.
Een afbeelding van een engel belemmert het meetwerk niet, maar laat zien dat het voorwerp ook een voorstelling van de hemel draagt. De open sterrenkaart, de schaalverdelingen en het opschrift stellen verschillende vragen: hoe bewegen de sterren, hoe lees je de tijd en voor wie werd dit gemaakt? Ze passen op twee zijden van dezelfde schijf. Het astrolabium bewaart daarmee niet alleen berekeningen, maar ook de manier waarop een maker en opdrachtgever betekenis aan die berekeningen gaven.