MUSEUMMagazine
Nederlands

Een kaart van 24 meter die je omringt

Rijksmuseum Twenthe toont Calculating Empires van Kate Crawford en Vladan Joler, een ellips vol teksten en illustraties over vijf eeuwen techniek en macht. De installatie is te zien tot en met 31 januari 2027.

Het gebouw van Rijksmuseum Twenthe in Enschede.
Beeldcredits

Een muur van 24 meter, gebogen tot een ellips, en jij staat in het midden. Zo is Calculating Empires: A Genealogy of Technology and Power Since 1500 van Kate Crawford en Vladan Joler opgezet. Rijksmuseum Twenthe in Enschede toont de installatie tot en met 31 januari 2027 als solopresentatie. Het museum noemt het een monumentale installatie die de bezoeker omringt.

Wat staat er op die kaart? Een tijdlijn van 1500 tot nu. Ze begint met de opkomst van het kapitalisme, het Europese kolonialisme en de uitvinding van de boekdrukkunst en eindigt bij de ontwikkeling van artificial intelligence. Het werk bestaat uit meer dan duizend kleine teksten en handgemaakte illustraties. Daarmee laten de makers zien hoe vijf eeuwen technologische ontwikkeling samenhangen met automatisering, communicatie-infrastructuren, onderwijs, kolonialisme, militarisering, uitsluiting en insluiting.

Een andere kant van het gebouw van Rijksmuseum Twenthe.
Het museumgebouw in Enschede vanuit een andere hoek. Foto: Berteun Damman, publiek domein. Berteun Damman · Public domain

Het project uit 2023 heeft ook een eigen website, waar de kaart in onderwerpen is verdeeld. Onder Communication and Computation vallen negen onderwerpen, waaronder algoritmes, modellen en hardware. Control and Classification telt er 23, van tijd en biometrie tot gevangenissen, grenzen, kolonialisme en militaire systemen. Daarnaast staat er een audiotour met uitleg over hoe je de kaart leest.

Kate Crawford (Australië, 1976) is wetenschapper op het gebied van kunstmatige intelligentie, kunstenaar en auteur. Ze is hoogleraar aan de University of Southern California en schreef het boek Atlas of AI, dat de Financial Times uitriep tot boek van het jaar. Het tijdschrift TIME noemde haar een van de meest invloedrijke personen op het gebied van AI. Vladan Joler (Servië, 1977) is academicus, onderzoeker en kunstenaar. Hij combineert kritisch ontwerp, dataonderzoek en cartografie. Hij leidt Share Lab, een datagedreven onderzoeksteam dat verborgen internetinfrastructuren en de macht van algoritmes zichtbaar maakt.

Het werk kreeg in 2025 de Zilveren Leeuw op de Biënnale van Venetië. De jury schreef dat Calculating Empires ons uitdaagt onze relatie met de huidige sociaal-technologische structuren opnieuw te bepalen. Crawford en Joler ontvingen in 2024 bovendien de Grand Prize for Artistic Exploration van de Europese Commissie.

Rijksmuseum Twenthe kocht de installatie in oktober 2025 en noemt dat de grootste aankoop van hedendaagse kunst in de geschiedenis van het museum. Het Mondriaan Fonds, de Turing Foundation, PLANETART en de VriendenLoterij maakten de aankoop mogelijk. Het is een aankoop voor de collectie en geen bruikleen. Wereldwijd bestaan slechts zes edities die beschikbaar zijn voor collecties. De editie in Enschede is de enige die in Nederland in een publieke collectie terechtkomt. De presentatie duurt vijftien maanden, vanaf 30 november 2025, en bevat ook historische objecten uit de collectie van het museum en bruiklenen van De Museumfabriek en Kasteel Twickel.

Het museum noemt het thema actueler dan ooit en verwijst naar hoogleraar Reijer Passchier. Hij zei in de Volkskrant: “Technologie heeft fundamentele consequenties voor de machtsverhoudingen in de samenleving.” Passchier stelt dat er een nieuwe aristocratie van extreem rijken ontstaat, vergelijkbaar met het feodale stelsel. Het productiemiddel is nu niet langer land, maar data en technologie.

Crawford en Joler doen ook mee aan Democratie NU?, een tentoonstelling met 15 (inter)nationale kunstenaars, in samenwerking met het kunst- en technologiefestival GOGBOT. Die loopt van 17 september 2026 tot en met 14 februari 2027 en onderzoekt hoe macht en systemen werken, hoe beelden ons beïnvloeden en welke rol bezoekers zelf spelen.

Naast Crawford en Joler doen veertien andere kunstenaars mee, onder wie Jenny Holzer, Erik van Lieshout en Marina Naprushkina. Jonas Staal laat in zijn videowerk Propaganda Theater Video Study (2023) zien hoe propaganda meningen manipuleert en nieuwe werkelijkheden creëert. Carlijn Kingma maakt gedetailleerde kaarten van verborgen structuren in de samenleving en doet voorstellen voor nieuwe manieren van samenleven. Peter Zegveld toont installaties over hoe verleidelijk en gevaarlijk massagedrag en leiderschap kunnen zijn. Johannes Büttner laat in de video L’État c’est moi zien welke samenleving kan ontstaan als mensen zich van de democratie afkeren.

De tentoonstelling is bedoeld voor iedereen, ook voor wie zelden een museum bezoekt. Bibliotheek Enschede, Pakhuis Oost en de Universiteit Twente werken mee aan het publieksprogramma. De tentoonstelling wordt gesteund door het Cultuurfonds Overijssel, het Mondriaan Fonds en het Vfonds. Het museum aan de Lasondersingel 129 is van dinsdag tot en met zondag open van 10.00 tot 17.00 uur.

Op 22 november 2026 is er in het museum de lezing RMT in gesprek met Eva Rovers, en op 13 december 2026 draait de film Orwell 2+2=5. De tentoonstelling sluit af met een vraag aan de bezoeker: wat betekent democratie voor jou?

Praktisch

Waar: Rijksmuseum Twenthe, Lasondersingel 129, 7514 BP Enschede

Loopt tot: 31 januari 2027 (solopresentatie Calculating Empires)

Open: dinsdag t/m zondag, 10.00-17.00 uur

De kaart: 24 meter lang, meer dan duizend teksten en illustraties

Ook te zien: Democratie NU?, tot en met 14 februari 2027

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken

MuseumkaartMusea ontdekkenHomeMuseumverhalenKijkkunstWereld & objectAchter de schermenAgenda