MUSEUMMagazine
Nederlands

Craquelé: waarom oude schilderijen scheuren en wat dat betekent

Het fijne netwerk van scheurtjes in een oud schilderij lijkt op schade. Onderzoek uit 2020 laat zien dat zo’n netwerk een schilderij juist stabieler kan maken, en een vervalser gebruikte het om een nieuw doek oud te laten lijken.

Fijne barstjes in een donker verfoppervlak.
Beeldcredits

Wie dicht bij een schilderij uit de zeventiende eeuw staat, ziet het: een fijn netwerk van scheurtjes over de verflaag. Het heet craquelé. Het lijkt op schade, en vaak wordt het ook zo gezien. Onderzoek uit 2020 wijst de andere kant op. Historische schilderijen op houten panelen met zo’n gerijpt scheurennetwerk blijken beter tegen schommelingen in vocht en temperatuur te kunnen dan lang werd gedacht.

Hoe ontstaan die scheuren? Er is een veroudering mee gemoeid. Door de jaren heen wordt de verflaag harder en verliest ze haar oorspronkelijke elasticiteit. De drager, het doek of het hout, blijft intussen uitzetten en krimpen onder invloed van de omgeving. De stijf geworden verf kan dat niet bijhouden en scheurt. Schommelingen in temperatuur en luchtvochtigheid gelden daarom als de vijanden van schilderijen, en daarom houden musea die omstandigheden in de gaten.

Een loep en de hoek van een houten spieraam.
AI-beeld ter illustratie OpenAI ImageGen · Eigen redactiebeeld

Er is ook een tweede oorzaak, die al tijdens het schilderen begint. Oude meesters brachten vaak meerdere verflagen aan. Elke laag droogde in een eigen tempo, afhankelijk van de pigmenten of bindmiddelen, zoals olie of een lazuurlaag, en koelde ook op een eigen manier af. Die verschillen leidden tot spanningen binnenin het schilderij, die later als scheuren zichtbaar werden. Moderne verf en materialen beperken zulke vroege scheuren.

Bij houten panelen komt daar de ondergrond bij. Hout zet uit als de luchtvochtigheid stijgt en krimpt als het uitdroogt. Dat zet druk op de gesso, de brosse grondlaag onder de verf, en veroorzaakt scheuren.

Dat deze scheuren soms een voordeel hebben, bleek uit een onderzoek dat in 2020 verscheen in het open-access tijdschrift Heritage Science. Onderzoekers van de Poolse Academie van Wetenschappen, de Université de Strasbourg en Yale University namen eraan deel, met Łukasz Bratasz als corresponderend auteur. Ze testten gessomonsters bij 25 graden Celsius en vier niveaus van luchtvochtigheid: 30, 50, 75 en 90 procent, twee weken lang, en deden daarna splijtproeven om de weerstand tegen scheuren te meten. Daarnaast gebruikten ze CT-scans van monsters van historische panelen en een computermodel dat rekening hield met de elasticiteit van de materialen en de vochtuitzetting van het hout.

Het resultaat: de spanning in de gesso daalt naarmate er meer scheuren komen. De spanning concentreert zich in de gebieden tussen de scheuren, en zodra die gebieden klein genoeg zijn, ontstaan er geen nieuwe scheuren meer. Daarbij hoort een kanttekening. De bevindingen gelden voor schilderijen met open scheuren. Wie scheuren tijdens een restauratie of bij het vernissen opvult, kan een schilderij kwetsbaarder maken.

Dat heeft gevolgen voor musea. De huidige richtlijnen vragen om 21 of 22 graden en een relatieve luchtvochtigheid van 45 tot 55 procent. Bratasz zei: ‘De huidige milieunormen voor het tentoonstellen van beschilderd hout laten slechts matige schommelingen in relatieve luchtvochtigheid toe.’ Hij wees erop dat de bevindingen goedkopere klimaatstrategieën kunnen ondersteunen voor historische gebouwen en musea met beperkte mogelijkheden om het klimaat strak te regelen.

Voor kenners zijn scheuren daarnaast aanwijzingen. Ze helpen bij het dateren of toeschrijven van een werk, omdat ze iets zeggen over de echtheid en de geschiedenis. Een vervalser wist dat ook. Han van Meegeren, die in de jaren dertig nieuwe ‘Vermeers’ schilderde, liep tegen het probleem aan dat olieverf ongeveer vijftig jaar nodig heeft om uit te harden. Hij mengde zijn pigmenten met een kunsthars en bakte het doek. Het scheurennetwerk haalde hij van een echt zeventiende-eeuws doek dat hij als ondergrond nam: hij schraapte het beeld grotendeels weg, maar hield het doek en de craquelé, en daardoor leek zijn nieuwe schilderij oud.

Kunstenaars hebben het patroon ook gebruikt. Alberto Burri maakte in 1977 het Grande cretto nero, afgeleid van monochrome schilderijen die hij ongeveer twintig jaar eerder had gemaakt. In de jaren tachtig bracht hij het idee naar het landschap met het Grande Cretto di Gibellina op Sicilië.

Wie in een zaal dicht bij een oud doek staat, ziet dus iets wat jaren, vocht en verf samen hebben gemaakt. Voor restauratoren is dat een reden om scheuren niet zomaar op te vullen. Het netwerk van scheuren in een oud schilderij is meer dan een gevolg van tijd. Het zegt iets over de leeftijd van het werk en het materiaal, en in sommige gevallen is het een teken dat het schilderij een stabiele toestand heeft bereikt.

Praktisch

Onderzoek: Heritage Science, 2020 (Bratasz e.a.)

Richtlijn voor musea: 21 of 22 graden, 45-55 procent relatieve luchtvochtigheid

Proefopzet: gessomonsters bij 25 graden en vier niveaus luchtvochtigheid, twee weken

Kanttekening: de bevindingen gelden voor schilderijen met open scheuren

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken

MuseumkaartMusea ontdekkenHomeMuseumverhalenKijkkunstWereld & objectAchter de schermenAgenda