MUSEUMMagazine
Nederlands

Hoe koud was de winter op Avercamps schilderij?

Op Hendrick Avercamps winterlandschap uit omstreeks 1608 staan honderden mensen op het ijs. Het KNMI plaatst het koudste punt van de Kleine IJstijd vóór de Gouden Eeuw.

Een bevroren polderkanaal met kale knotwilgen bij zonsopgang.
Beeldcredits

Hoog boven het dorp kijk je neer op een bevroren rivier, en op het ijs wemelt het. Honderden mensen schaatsen, kolven, wandelen en rijden met sleeën. Het schilderij Winterlandschap met ijsschaatsers van Hendrick Avercamp, omstreeks 1608, hangt in het Rijksmuseum en laat zien hoe een dorp zich tijdens een strenge winter op het ijs vermaakt. Maar hoe koud was het eigenlijk in de tijd van Avercamp?

Het KNMI spreekt van de Kleine IJstijd. Die begon in Nederland rond 1430 en duurde tot halverwege de negentiende eeuw. Gemiddeld lag de temperatuur in ons land 1 tot 2 graden lager dan nu. Klimaatonderzoekers zijn het niet eens over de precieze begin- en einddata, die verschillen per regio en per criterium, zoals de omvang van gletsjers, neerslag, de boomgrens en temperaturen in de Alpen. De Kleine IJstijd is dus geen strak afgebakende periode.

Een bevroren polderkanaal met kale knotwilgen bij zonsopgang.
AI-beeld ter illustratie Redactie, beeldgenerator van Grok · Eigen redactiebeeld

In die eeuwen waren de winters vaak sneeuwrijk en ijzig. Ze begonnen regelmatig in november en duurden tot maart of april. Van december 1586 tot en met september 1587 hield een koudeperiode West- en Midden-Europa in haar greep. Vanaf 1530 werden ook de zomers koeler, met herfstachtig weer, stormen en stormvloeden.

Het dieptepunt viel op een ander moment dan veel mensen denken. Het KNMI meldde in 2000, naar aanleiding van een deel uit de reeks Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen van Jan Buisman, dat de afkoeling haar laagste punt kort vóór 1600 bereikte, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, en niet in de Gouden Eeuw. Het laatste kwart van de zestiende eeuw was waarschijnlijk de koudste periode van de afgelopen duizend jaar, op basis van dagboeken, stadsrekeningen en boomringen. Het eerste kwart van de zeventiende eeuw bleef koud. Daarna volgde een duidelijk herstel, en het grootste deel van de Gouden Eeuw was relatief mild.

Daar zat veel natuurlijke schommeling in. Het tweede kwart van de zeventiende eeuw was duidelijk milder, met warme zomers in 1636 en 1637 en vroege, rijke wijnoogsten. De winters van 1636 en 1637 waren in West-Europa zacht. Een aaneengesloten koude zeventiende eeuw is het dus niet.

Veel van wat we over het weer van toen weten, komt uit het werk van de historisch geograaf Jan Buisman. Hij besteedde meer dan veertig jaar aan scheepsjournalen en dagboeken om het weer in de Lage Landen over ongeveer duizend jaar te reconstrueren, schreef Nieuwsuur. Deel 4 van zijn reeks telt 784 pagina’s, met tabellen over onder meer wijnoogsten, hoogwaters van de Maas, boomringbreedtes en scheepswrakken. Het beschrijft ook hoe het weer meespeelde in de Tachtigjarige Oorlog, de Engelse oorlogen en het Rampjaar 1672.

Buisman vertelde Nieuwsuur dat hij als kind van vier, in de winter van 1929, met zijn moeder over de bevroren Lek liep. In 1979 nam hij zijn kinderen mee naar Friesland om meterhoge sneeuwduinen te zien.

Avercamps schilderij valt in het koude eerste kwart van die eeuw. Het is 77,3 bij 131,9 centimeter groot en geschilderd in olieverf op paneel. Het Rijksmuseum noemt hem de eerste Nederlandse kunstenaar die de winter en zijn vermaak afbeeldde, en dit het grootste en meest ambitieuze winterlandschap dat hij schilderde. Het KNMI noemt de Kleine IJstijd een belangrijke inspiratiebron voor schilders van winterlandschappen.

Niet iedereen staat voor het plezier op het ijs. De meeste mensen vermaken zich, maar anderen werken uit noodzaak: een visser draagt een aalschaar. Het gezelschap komt uit alle lagen van de bevolking. Linksvoor eten kraaien en een hond van een paard dat is doodgevroren. Er staat ook een vogelval met voetsporen eromheen, geleend van Pieter Bruegel de Oudere. Onderzoekers hebben gesuggereerd dat details als het kadaver, de vogelval en de bijna onzichtbare korenmolen de broosheid en vergankelijkheid van het leven kunnen verbeelden.

De cultuurhistoricus Lotte Jensen zei in 2020 tegen Nieuwsuur dat zo’n schilderij laat zien wat mensen zich voorstellen bij klassieke Nederlandse winters: “Met z’n allen op het ijs, jong en oud, arm en rijk.” Ze zegt dat de verbeelding van die winters diep verankerd zit in ons idee van wat Nederland is. Het beeld blijft leven doordat het zo mooi is verbeeld.

Metingen met thermometers en barometers kwamen pas later. De winters van de Kleine IJstijd zijn daardoor te volgen via dagboeken, stadsrekeningen en boomringen, en via schilderijen. Het schilderij van Avercamp hangt in zaal 2.6 van het Rijksmuseum.

Praktisch

Kleine IJstijd: rond 1430 tot halverwege de negentiende eeuw, gemiddeld 1 tot 2 graden koeler dan nu

Dieptepunt: kort vóór 1600, niet in de Gouden Eeuw

Schilderij: Hendrick Avercamp, Winterlandschap met ijsschaatsers, omstreeks 1608, 77,3 x 131,9 cm

Te zien: Rijksmuseum Amsterdam, zaal 2.6

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken

MuseumkaartMusea ontdekkenHomeMuseumverhalenKijkkunstWereld & objectAchter de schermenAgenda