Medusa kijkt terug
Monster, slachtoffer of held? Het Valkhof Museum zoekt het uit, van 11 december 2026 tot en met 9 mei 2027.

In de oudste verbeeldingen was Medusa geen mooie vrouw met slangenhaar, maar een afschrikwekkend wezen met slagtanden, uitpuilende ogen en een uitgestoken tong. Haar afbeelding beschermde huizen, tempels en schilden tegen het kwaad. Pas later kreeg ze een menselijke biografie: een mooie jonge vrouw die door Poseidon werd verkracht, daarna door Athena werd gestraft en in een monster veranderd. De held Perseus werd erop uitgestuurd om haar te doden. Het Valkhof Museum in Nijmegen volgt die verandering van 11 december 2026 tot en met 9 mei 2027 in de tentoonstelling Medusa.
In de kunstgeschiedenis werd Medusa meestal bekeken door de ogen van anderen. Ze werd monster, slachtoffer of trofee, terwijl Perseus de rol van held kreeg. De tentoonstelling vraagt daarom wie eigenlijk bepaalt wie een held is, wie een slachtoffer en wie een monster. Ze laat zien hoe het beeld van Medusa al meer dan drieduizend jaar verandert, aan de hand van archeologische objecten, oude en hedendaagse kunst, mode, design, film en games: van beschermende Gorgo in de oudheid tot feministisch symbool in de #MeToo-beweging. Medusa is een angstaanjagend monster en een verleidelijke nimf, een kwetsbaar slachtoffer en een activistische held: het ligt er maar aan wie het verhaal vertelt.

Het eerste werk draait de rollen om. Medusa met het hoofd van Perseus, in 2008 gemaakt door Luciano Garbati, laat niet Perseus het afgehakte hoofd van Medusa omhooghouden, maar zij staat met het hoofd van Perseus in haar hand. Het beeld werd wereldwijd bekend als symbool binnen de #MeToo-beweging en vormt de sleutel tot de tentoonstelling.
Bruiklenen komen onder meer uit het British Museum, het Louvre, het Victoria and Albert Museum en het Nationaal Archeologisch Museum van Napels. Er is werk van Franz von Stuck, Antonio Canova, Damien Hirst en Wangechi Mutu, en van Iris van Herpen, Laetitia Ky, Carolein Smit en Koen Vanmechelen. Een monumentaal afgietsel van het archaïsche tempeltimpaan van Korfoe toont Medusa als krachtige Gorgo en beschermster. Carolein Smit maakt speciaal voor het museum een nieuw werk, waarin het monster opnieuw een hedendaagse betekenis krijgt.
In het laatste deel verschijnt Medusa als feministische, antikoloniale en ecologische denkfiguur. Feministische schrijvers en kunstenaars hebben haar herontdekt als een vrouw die niet gevaarlijk is omdat ze kwaadaardig is, maar omdat ze zich niet laat beheersen. Ook haar verbondenheid met dieren, water en aarde krijgt aandacht. Als hybride wezen, mens, dier en monster tegelijk, biedt ze een alternatief voor een wereldbeeld waarin de mens boven de natuur staat. In de populaire cultuur duikt ze zelfs op als krachtige ‘eindbaas’ in videogames.
Directeur Hedwig Saam van het Valkhof Museum zegt: ‘Medusa laat zien dat verhalen nooit neutraal of onveranderlijk zijn. Iedere tijd maakt haar tot iets anders: monster, slachtoffer, verleidster of heldin.’
De aanleiding voor de tentoonstelling is Anchoring Innovation, een landelijk onderzoeksprogramma waarin oudheidkundigen van de universiteiten van Amsterdam, Groningen, Leiden, Nijmegen en Utrecht samenwerken. Centraal staat de vraag hoe mensen vernieuwingen begrijpen en aanvaarden door ze te verbinden met bestaande kennis, verhalen en tradities. Het programma maakt deel uit van een tienjarig Zwaartekrachtprogramma dat het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap ondersteunt. Medusa is de eerste grote internationale tentoonstelling in het Valkhof Museum na de heropening in juni.
De scenografie is van het Arnhemse ontwerpcollectief Maison the Faux. Bezoekers bewegen door lichte en donkere ruimtes, waarin geluid, projectie, geur en tactiele materialen deel uitmaken van de ervaring. De presentatie behandelt ook seksueel geweld en slachtofferschap. Dat gebeurt in een afzonderlijke, verstilde ruimte waarin niet het beeld, maar de stem van Medusa centraal staat. Bij binnenkomst worden bezoekers duidelijk geïnformeerd over mogelijk gevoelige inhoud.
Bij de tentoonstelling verschijnt het boek Medusa: van tempel tot tattoo, samengesteld door Maarten Depourcq en Martje de Vries. Zij zijn mede-curatoren van de tentoonstelling en onderzoekers bij het Radboud Institute for Culture and History. Er is ook een publieksprogramma met onder meer debatten, performances en workshops. Het Valkhof Museum noemt zichzelf de plek waar tijden, culturen, ideeën en mensen samenkomen. Tegelijk met Medusa loopt van 11 december 2026 tot en met 9 mei 2027 de tentoonstelling Look Her in Her Eyes van Mounira Al Solh. Mensen en de menigte en Anders dan gedacht, Romeinen in Nederland lopen tot 22 november 2026.
De vraag waarmee de tentoonstelling haar bezoekers wegstuurt, ligt al klaar: wie is Medusa voor jou, het monster, het slachtoffer of de held?
Praktisch
Waar: Valkhof Museum, Kelfkensbos 59, 6511 TB Nijmegen
Loopt tot: 9 mei 2027 (start op 11 december 2026)
Boek bij de tentoonstelling: Medusa: van tempel tot tattoo
Publieksprogramma: debatten, performances en workshops
Bij binnenkomst krijgen bezoekers uitleg over mogelijk gevoelige inhoud