Ultramarijn: het blauw dat in de zeventiende eeuw meer kostte dan goud
De tulband van het Meisje met de parel is gemaakt van een geplette halfedelsteen uit Afghanistan. Ultramarijn reisde over zee naar Europa, kleurde mantels van Maria en dwong schilders tot keuzes. Een blik op het blauw dat meer waard was dan goud.

De tulband van het Meisje met de parel is blauw. Vermeer schilderde het doek in 1665, en voor die tulband gebruikte hij een pigment dat in de zeventiende eeuw meer kostte dan goud: ultramarijn.
Dat pigment werd gemaakt van lapis lazuli, een halfedelsteen die men fijnmaalde. De belangrijkste bron voor West-Europa lag in de groeven van Badakhshan, in het huidige Afghanistan. Afzettingen in de Chileense Andes en bij het Baikalmeer in Siberië werden pas in de negentiende eeuw benut. De naam komt van het Latijnse ultramarinus, ‘voorbij de zee’. Rond 1300 was het poeder bij Venetiaanse handelaren aangekomen, via de Zijderoute en daarna over zee, langs dezelfde routes als de specerijen.

In de Renaissance was ultramarijn een van de belangrijkste en kostbaarste pigmenten van de Europese kunst. Schilders gebruikten het voor de gewaden van Christus en van Maria. Blauw hoorde bij Maria, en alleen de rijkste opdrachtgevers konden zich dit pigment veroorloven.
De lijst is lang. Duccio gebruikte het in De genezing van de blindgeborene (1307/8-1311), in eitempera. In het Gentse Altaarstuk van de gebroeders Van Eyck (omstreeks 1432) is het aangetroffen, vooral in het Lam Gods. Bij onderzoek kwamen daar ook twee gebieden met veel latere overschildering aan het licht. Botticelli en Filippino Lippi maakten omstreeks 1470 een paars door een ondertekening van dekkend loodwit te kleuren met meekrapkleurstof en daar grove ultramarijndeeltjes overheen te lazuren. Sassoferrato schilderde tussen 1640 en 1650 een Maria met een mantel van levendig ultramarijn.
Ook de grote namen die in opdracht van de Kerk werkten, kochten het. Voor het Laatste Oordeel van Michelangelo (1536-1541) bestelde het Vaticaan grote hoeveelheden. Titiaan gebruikte het voor de lucht en de gewaden in Bacchus en Ariadne. Rubens combineerde ultramarijn met indigo in zijn Kruisafneming (1612-1614). Van Dyck legde het voor zijn Liefdadigheid (1627-1628) over indigo, als tint en als lazuur in de blauwe cape.
Vermeer maakt er iets anders mee. Waar andere schilders blauw bewaarden voor accenten, gebruikte hij het in schaduwen, luchten, stoffen en weerspiegelingen. Hij schilderde in dunne, doorzichtige lagen, de lazuurtechniek, en dat geeft zijn doeken een zachte, fluwelen diepte. Blauw zet hij naast warme kleuren als geel, oker en rood, voor evenwicht en diepte. Zo laat hij koude schaduwen en daglicht van een raam zien.
Dat blauw is ook te vinden in Een jonge vrouw aan het virginaal (1670-1672). Het zit in de gordijnen en in de lichte plekken op de arm, en een blauwgroene jurk is gemengd met groene aarde. Wie goed kijkt, ziet dus meer dan één blauw. Bij Vermeer is het kleur die ruimte maakt, en niet alleen een pronkstuk voor de kijker.
De steen zelf is veel ouder dan al die schilderijen. De oudste schilderingen met het pigment zijn wandschilderingen bij de Boeddha’s van Bamiyan in Afghanistan. Een legende wil dat Cleopatra het als oogschaduw gebruikte. Lapis lazuli zat al op de sarcofaag van Toetanchamon en in een hoofdtooi in het Sumerische graf van koningin Puabi. Als pigment duikt het in Europa in de veertiende eeuw op. Fra Angelico gebruikte het, en de kleur heet soms ‘Fra Angelico-blauw’. Hij schilderde er in 1453-1454 Christus aan het kruis mee, met Maria, Johannes de Evangelist en kardinaal Torquemada. Perugino gebruikte het in 1500 voor de blauwtinten van zijn Polittico della Certosa di Pavia.
Het was het eerste blauw dat zijn kleur hield, en het werd vaak hoger gewaardeerd dan goud. De prijs weerspiegelde de lange handelsroutes. Wie het gebruikte, liet de hoge prijs en de zuiverheid zien, en dat gaf een werk aanzien.
Dat het pigment zo duur bleef, kwam door de steen en de weg ernaartoe. Pas rond de jaren twintig van de negentiende eeuw lukte het een kunstmatige variant te maken. Daarna verloor de steen zijn plaats in het atelier. Manet, Renoir en Van Gogh werkten al met de kunstmatige variant. Van Gogh gebruikte haar in 1889 in de diepste blauwen van Korenveld met cipressen. Natuurlijk en kunstmatig ultramarijn lijken bijna op elkaar, maar laboratoriumproeven laten het verschil zien. Zo kan een onderzoeker bij een schilderij nagaan welke van de twee erin zit, en dat heeft vervalsingen ontmaskerd.
Een zuiver blauw in een zeventiende-eeuwse mantel of tulband zegt dus ook iets over de opdrachtgever: alleen de rijksten konden het betalen.
Praktisch
Grondstof: lapis lazuli uit onder meer Badakhshan, Afghanistan
Naam: Latijn ultramarinus, ‘voorbij de zee’
Voorbeelden: Meisje met de parel (1665), Een jonge vrouw aan het virginaal (1670-1672)
Kunstmatige variant: sinds de jaren twintig van de negentiende eeuw