MUSEUMMagazine
Nederlands

Van Meegeren: de Vermeer die geen Vermeer was

Op 12 juni 1945 beweerde een Amsterdamse schilder dat de Vermeer in Görings collectie van hemzelf was. Hoe hij oud liet lijken wat nieuw was, hoe zijn Emmausgangers een museum overtuigden en hoe een blauw pigment hem alsnog verraadt.

Een schildersezel en verfmaterialen in een leeg atelier.
Beeldcredits

Op 12 juni 1945 zegt een Amsterdamse schilder iets wat niemand wil geloven. Het schilderij dat hij aan Hermann Göring heeft verkocht, Christus met de overspelige vrouw, is geen Vermeer. Hij heeft het zelf gemaakt. Han van Meegeren is op dat moment net gearresteerd en wordt beschuldigd van collaboratie. Kapitein Harry Anderson had het doek in mei 1945 in Görings collectie gevonden.

Henricus Antonius van Meegeren werd in 1889 in Deventer geboren. Hij studeerde architectuur aan de Technische Hogeschool in Delft en koos daarna voor de schilderkunst. Erkenning van het kunstestablishment bleef uit. Hij schreef voor het tijdschrift De Kemphaan en woonde in Roquebrune in Frankrijk, waar hij zijn Emmaus-vervalsing maakte.

Een pigmentpot, paletmes en doek op een werkbank.
AI-beeld ter illustratie OpenAI ImageGen · Eigen redactiebeeld

Zijn grootste probleem was de tijd. Olieverf heeft ongeveer vijftig jaar nodig om uit te harden, en een schilderij uit de zeventiende eeuw zou door en door hard moeten zijn. Hij besteedde ongeveer vier jaar aan het zoeken naar een oplossing. Hij mengde zijn pigmenten met een kunsthars in plaats van met olie en bakte het doek daarna. Als ondergrond nam hij een echt zeventiende-eeuws schilderij, waarvan hij het meeste van het beeld met puimsteen en water wegschraapte. Het oorspronkelijke doek bleef, met het netwerk van haarscheurtjes, de craquelé. Met een religieus onderwerp en een vroege stijl verhulde hij bovendien zijn technische zwaktes.

Het resultaat zag het publiek in 1937. Abraham Bredius, een vooraanstaand kenner van Vermeer, bevestigde dat Christus en de leerlingen in Emmaus een Vermeer was. Het schilderij werd gekocht met giften van onder meer de Stichting Rembrandt, reder W. van der Vorm, Bredius zelf en particuliere gevers, en kwam in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Het museum noemt het doek de bekendste vervalsing uit de Nederlandse kunstgeschiedenis: het werd als Vermeer verkocht en pas na de Tweede Wereldoorlog ontmaskerd als een knappe vervalsing, na de bekentenis van Van Meegeren. Het meet 130,5 bij 118 centimeter. Linksboven staat nauwelijks zichtbaar een handtekening: ‘IVmeer’.

Bredius schreef in zijn artikel over de vondst dat het doek ‘een Vermeer van top tot teen’ was, ‘het meesterwerk van Johannes Vermeer van Delft’. Weinig collega’s twijfelden aan hem, die de bijnaam ‘de Paus’ droeg. Het schilderij kostte 520.000 tot 550.000 gulden en werd het topstuk van het museum. Van Meegeren hield het daar niet bij. Hij maakte ook De voetwassing, die de Nederlandse staat kocht voor 1.250.000 tot 1.300.000 gulden. Zijn eigen verklaring was teleurstelling: kunstenaars en critici gaven hem geen erkenning. Na zijn ontmaskering schrapte de kenner De Vries in 1948 het aantal Vermeers van 43 naar 35.

In de verf zit een aanwijzing. In de Emmausgangers zit natuurlijk ultramarijn, het dure blauw dat Vermeer wel gebruikte. Het pigment is verontreinigd met kobaltblauw. Dat is in 1803-1804 ontdekt en wordt sinds 1806 als pigment gebruikt. Een schilder uit de zeventiende eeuw kon het dus niet in zijn verf hebben gehad.

Wat deed hij dan met de winst? Voor Christus met de overspelige vrouw betaalde Hermann Göring 1.650.000 gulden. Daarbij gaf hij Van Meegeren in ruil Nederlandse schilderijen die de nazi’s hadden geroofd. Zo verdiende de vervalser zijn geld ook aan de bezetter.

Om zijn verhaal te bewijzen, schilderde Van Meegeren in 1945, onder politiebewaking, Jezus onder de schriftgeleerden. Het proces begon op 29 oktober 1947 in Amsterdam. De aanklacht van collaboratie werd gewijzigd in vervalsing, en de rechter legde hem een jaar gevangenisstraf op. Kort daarna overleed hij, 58 jaar oud, aan een hartaanval. Naar schatting verdiende hij met zijn vervalsingen meer dan zeven miljoen gulden.

Het museum in Rotterdam blijft met de vervalsing werken. De Emmausgangers was te zien in De collectie als tijdmachine (2017), in Fake? (2016), in Forgeries? Forgeries! (2022) en in een presentatie voor het Vermeerjaar (2023). In het registratiesysteem van het museum staat als herkomst alleen de kunsthandelaar D.A. Hoogendijk. Het blauw dat Van Meegeren gebruikte, werd van oudsher gemaakt van gemalen lapis lazuli. Natuurlijk en kunstmatig ultramarijn lijken bijna op elkaar, maar laboratoriumproeven laten het verschil zien, zodat een onderzoeker kan nagaan welk pigment in een schilderij zit.

In 1949 verscheen het boek Van Meegeren’s Faked Vermeers and de Hooghs van P.B. Coremans. De Emmausgangers hangen niet meer als Vermeer in een zaal, maar het doek blijft bestaan als het schilderij dat een museum, een kenner en een land kon laten geloven wat zij graag wilden zien.

Praktisch

Kunstenaar: Han van Meegeren (Deventer 1889 - Amsterdam 1947)

Schilderij: De Emmausgangers, 1937, olieverf op doek, 130,5 x 118 cm

Bijzonderheid: natuurlijk ultramarijn verontreinigd met kobaltblauw

Proces tegen Van Meegeren: begin 29 oktober 1947, Amsterdam

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken

MuseumkaartMusea ontdekkenHomeMuseumverhalenKijkkunstWereld & objectAchter de schermenAgenda