MUSEUMMagazine
Nederlands

Waarom staat er een schedel tussen de dobbelstenen?

Een schedel, een lamp, zeepbellen en een globe: zeventiende-eeuwse schilders stapelden het vergankelijke op één paneel. Wat betekenen die voorwerpen in een vanitasstilleven?

Een vanitasstilleven met een schedel, boeken, een globe en zeepbellen.
Beeldcredits

Zeepbellen, dobbelstenen, een olielamp, een schedel, een liedboek, een fluit en een globe: ze zitten allemaal in één schilderij van Pieter Symonsz Potter uit 1646. Het is een bruikleen van de gemeente Amsterdam aan het Rijksmuseum en een vanitasstilleven. Zo’n stilleven laat zonder woorden zien dat het leven kort is.

Het woord vanitas komt uit het bijbelboek Prediker. De Latijnse zin luidt Vanitas vanitatum et omnia vanitas. Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen noemt de schedel het centrale symbool van de dood. Rondom die schedel zetten schilders voorwerpen die op andere manieren vergankelijkheid tonen. De Antwerpse vanitasstillevens hangen op de tweede verdieping, in Zaal Z. Siska Beele schreef de tekst over het genre voor ZAAL Z, het magazine van het museum.

Een vanitasstilleven met een viool, een schedel en gouden bekers.
Vanitasstilleven van Dirck de Horn, omstreeks 1650, Fries Museum. Afbeelding: publiek domein. Dirck de Horn · Public domain

Potters schilderij is 53,5 bij 41,4 centimeter groot, olieverf op paneel, en zijn handtekening en het jaartal staan linksonder. Het Rijksmuseum leest de voorwerpen zo: schedel, lamp, zeepbellen en oude boeken verwijzen naar de sterfelijkheid, en de dobbelstenen, de fluit en het muziekboek laten zien dat menselijk vermaak relatief is. Het grote zegel op het document is het Grote Zegel van de Verenigde Provinciën. Het museum ziet daarin een waarschuwing om zorgvuldig om te gaan met het bestaan van de Republiek.

Potter (Enkhuizen, rond 1597/1600 – Amsterdam 1652) schilderde meer vanitasstillevens, onder meer in 1636 en 1638. Dit werk uit 1646 is later, meer monochroom en bruin van toon, en ongewoon hoog van formaat. De herkomst van het schilderij is te volgen tot de nalatenschap van Adriana Balckeneynde uit de zeventiende eeuw, de echtgenote van Potters zoon Paulus.

De zeepbellen staan voor broosheid. Het Antwerpse museum verbindt ze met Erasmus en met Lucianus van Samosata en diens uitspraak homo bulla: de mens is een bel.

In de National Gallery in Londen hangt een vanitas van Harmen Steenwyck (1612-1656), omstreeks 1640 geschilderd in olieverf op hout, 39,2 bij 50,7 centimeter. Het museum noemt de schedel een herinnering aan de sterfelijkheid en schrijft dat we de dood recht in het gezicht kijken. Een lamp met een sliert rook staat voor een leven dat net is gedoofd. Een zakhorloge staat voor de onverbiddelijke tijd. Twee boeken, een nieuw en onaangeroerd en een grondig doorgebladerd, verwijzen naar geleerdheid en intellectuele inspanning en ook naar veroudering. Een blokfluit, een luit en een schalmei staan voor de vergankelijke pleziertjes van muziek, een aarden fles voor die van wijn. Een Japans zwaard in een gelakte schede staat voor luxe en macht en een exotische schelp voor een zeldzaam verzamelobject, en, net als de schedel, voor verloren leven.

Het Fries Museum in Leeuwarden heeft een vanitasstilleven van Dirck de Horn, omstreeks 1650. Het lijkt eerst een tafel vol ongewone voorwerpen, en het museum zegt dat een zeventiende-eeuwse kijker de boodschap meteen herkende. Een verstomde viool, een schedel met laurierkrans en lege zeeschelpen verbeelden de sterfelijkheid, de dood die het wint van het leven. Twee gipsen hoofden en een voet verwijzen naar beeldhouwkunst, de viool naar muziek en de globe naar de sterrenkunde en dus de wetenschap. Glanzende gouden bekers en schelpen laten zien hoe goed de schilder weerspiegelende oppervlakken kon weergeven. Het schilderij is zo ook een eerbetoon aan wetenschap en kunst.

De Antwerpse tekst telt meer symbolen op. Zandlopers en uitdovende kaarsen laten de tijd verstrijken. Een gebarsten marmeren tafelblad toont dat zelfs hard steen vergankelijk is. Een pijp, tabak en muziekinstrumenten staan voor vluchtige genoegens. Een koninklijke proclamatie met zegel en een globe wijzen op macht en rijkdom. Boeken, brillen en schrijfgerei staan voor kennis en wijsheid, die ook grenzen hebben. Rottend fruit, gevallen bloemblaadjes en barsten in porselein voegen een morele ondertoon toe. Aren rond de schedel vertegenwoordigen de christelijke hoop op de opstanding en de beloning voor een deugdzaam leven. De tekst noemt ook Franciscus Gijsbrechts (1649 tot na 1677) als schilder van vanitasstillevens.

De National Gallery omschrijft een vanitas als een genre dat wereldse genoegens, bezit en inspanning, die het museum vergankelijk en zinloos noemt, tegenover de blijvende aard van het geloof zet. Dat contrast zit ook in de aren rond de schedel op sommige stillevens: de christelijke hoop op de opstanding.

Potters schilderij staat in de collectie van het Rijksmuseum onder objectnummer SK-C-204. De conditie noemt het museum redelijk. De datum staat linksonder, naast de handtekening: 1646.

Praktisch

Potter: Vanitas stilleven, 1646, olieverf op paneel, 53,5 x 41,4 cm, Rijksmuseum (SK-C-204), bruikleen van de gemeente Amsterdam

Dirck de Horn: Vanitasstilleven, omstreeks 1650, Fries Museum, Leeuwarden

Harmen Steenwyck: vanitas, omstreeks 1640, National Gallery, Londen

Vanitas: uit Prediker, 'Vanitas vanitatum et omnia vanitas'

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken

MuseumkaartMusea ontdekkenHomeMuseumverhalenKijkkunstWereld & objectAchter de schermenAgenda