MUSEUMMagazine
Nederlands

Whistler kwam minstens elf keer naar Nederland

Het Van Gogh Museum en De Mesdag Collectie tonen tot en met 10 januari 2027 samen de eerste Nederlandse Whistler-overzichtstentoonstelling: een dandy, een querulant en een schilder van mist en licht.

Een grijs-zwart schilderij van een oudere vrouw in profiel, zittend voor een kale muur.
Beeldcredits

James McNeill Whistler zit in 1889 in een boot op de Amsterdamse grachten en maakt etsen van een stad waarin de beroemde gevels bewust ontbreken. Wat overblijft is licht, schaduw en textuur. Zijn Amsterdamse reeks noemde hij zelf zijn beste werk tot dan toe. Die Hollandse kant van Whistler is dit najaar te zien in twee tentoonstellingen die samen één verhaal vertellen: een grote in het Van Gogh Museum in Amsterdam en een kleinere in De Mesdag Collectie in Den Haag. Beide lopen van 16 oktober 2026 tot en met 10 januari 2027.

Whistler (1834-1903) werd geboren in de Verenigde Staten, trok op zijn eenentwintigste naar Parijs en verdeelde daarna bijna vijftig jaar zijn tijd tussen Parijs en Londen. Hij bewoog zich in de kringen van Dante Gabriel Rossetti, Gustave Courbet, Edouard Manet en Oscar Wilde. Het museum noemt hem een meester in zelfpromotie, een uitgesproken dandy met een uitstekende smaak en een man die berucht was om zijn ruzies.

Het gebouw van het Van Gogh Museum in Amsterdam.
Het Van Gogh Museum aan het Museumplein in Amsterdam. Foto: Steven Lek, CC BY-SA 4.0. Steven Lek · CC BY-SA 4.0

Die ruzies bepaalden zijn loopbaan. Hij verdedigde zijn kunstopvatting fel, zelfs ten koste van een faillissement. Toen de criticus John Ruskin zijn werk vergeleek met een pot verf die het publiek in het gezicht wordt gegooid, klaagde Whistler hem aan wegens smaad. Het museum noemt dat een keerpunt in de kunstgeschiedenis. Zijn eigen verslag van al die conflicten kreeg de veelzeggende titel The Gentle Art of Making Enemies. De Engelse kunstcriticus Roger Fry vatte zijn houding samen: Whistler leek altijd een revolutie te beginnen en leidde onverzettelijke jongeren tegen de bolwerken van traditie en academische zelfgenoegzaamheid.

In het Van Gogh Museum hangen zo’n honderd werken, onder meer Arrangement in Grey and Black: Portrait of the Painter’s Mother. Daarnaast zijn er nocturnes van de Theems, werken uit de reeks White Girls en portretten van de betere kringen op ware grootte. Het museum schrijft dat Whistler maanden, soms jaren aan één werk werkte, terwijl het eindresultaat bijna moeiteloos oogt. Zijn overtuiging was dat kunst, net als muziek, vooral een stemming moet oproepen. Op de website van het museum staat een aparte pagina over de muziek die hem inspireerde. Naast schilderijen staat hij bekend om zijn vele etsen en tekeningen, gemaakt in steden als Parijs, Amsterdam en Venetië.

Vincent van Gogh bewonderde Whistler. Hij noemde diens etsen in verschillende brieven en rekende hem tot de kunstenaars die hij en zijn broer Theo ‘in onze tijd’ hadden liefgehad. Beiden raakten gefascineerd door de Japanse esthetiek en verlegden de grenzen van wat kunst kon zijn. In een brief aan zijn zus Willemien verwees Van Gogh naar het portret van Whistlers moeder en schreef dat hij, als hij aan zijn eigen moeder denkt, haar ook zo voor zich ziet.

De Haagse tentoonstelling, Whistler. Loving the Netherlands, richt zich op zijn band met ons land. Whistler bezocht Nederland minstens elf keer tussen 1863 en 1902. Rembrandt was zijn grote inspiratiebron en hij waardeerde oud Nederlands papier om de warme gloed die het zijn etsen gaf. ‘Holland is the country for artists. It has atmosphere’, schreef hij. Hij werkte onder meer in Dordrecht en in Zeeland, en zijn kijk op het waterrijke landschap zette Nederlandse kunstenaars aan tot atmosferische waterlandschappen, zoals die van Willem Witsen en George Hendrik Breitner. Met Hendrik Willem Mesdag had hij regelmatig contact. Mesdag heeft hem waarschijnlijk aangemoedigd om de kust bij Scheveningen en de Noordzee te schilderen. Op zijn laatste dag in Nederland bezocht Whistler Museum Mesdag, de plek waar de werken en verhalen van zijn Nederlandse jaren nu hangen. Je ziet er zijn etsen, verfijnde aquarellen en schilderijen in klein formaat naast het werk van Nederlandse tijdgenoten, met bruiklenen uit onder meer het Stadsarchief Amsterdam en het Rijksmuseum. Een boekje met alle zaalteksten in groot lettertype ligt bij de informatiebalie.

De tentoonstelling is georganiseerd met Tate Britain in Londen en samengesteld door Edwin Becker (Van Gogh Museum), Renske Suijver (De Mesdag Collectie) en Carol Jacobi (Tate Britain). Er hoort een audiotour bij en het museum organiseert schilderworkshops waarin bezoekers hun eigen nocturne maken, een nachtlandschap. Het Van Gogh Museum, Museumplein 6, is vanaf 2 november dagelijks van 9.00 tot 17.00 uur open, op vrijdag tot 21.00 uur, behalve op 27 november. Van 1 tot en met 18 december gelden dezelfde tijden. Beide tentoonstellingen sluiten op 10 januari 2027.

Praktisch

Waar: Van Gogh Museum, Museumplein 6, Amsterdam (Whistler. Dandy and Disruptor)

Ook te zien: De Mesdag Collectie, Den Haag (Whistler. Loving the Netherlands)

Loopt tot: 10 januari 2027, vanaf 16 oktober 2026

Open: van 2 november tot en met 18 december dagelijks 9.00-17.00 uur, vrijdag tot 21.00 uur (niet op 27 november)

Om en nabij 100 werken, met een audiotour

Bronnen en beeldcredits →

Rubrieken

MuseumkaartMusea ontdekkenHomeMuseumverhalenKijkkunstWereld & objectAchter de schermenAgenda