Erfgoed
Operatie Nachtwacht in het Rijksmuseum: de vernislagen gaan eraf, en wat er daarna komt
Bijna twee jaar nadat de restauratie van de Nachtwacht begon, verwijderen de restauratoren in Amsterdam nog altijd de oude vernis. Wat is de huidige fase, wat ziet de bezoeker, en wat volgt?
Voor het Rijksmuseum in Amsterdam is Rembrandts Nachtwacht sinds 12 november 2024 een schilderij in behandeling. Het gebeurt in een glazen ruimte in de Nachtwachtzaal, waar het publiek meekijkt. In het tentoonstellingsprogramma voor 2026 meldt het museum dat de restauratoren daar nog altijd bezig zijn met de oude vernis te verwijderen. Vanaf vrijdag 9 oktober 2026 krijgt de zaal bovendien gezelschap: twee schilderijen van Willem de Kooning komen in de Eregalerij vlak bij de Nachtwacht te hangen, meldt het museum.
Dit is het moment om uit te leggen wat er in deze fase eigenlijk gebeurt, en wat nog moet volgen.
Wat de huidige fase inhoudt
Operatie Nachtwacht is volgens het museum het grootste onderzoeks- en restauratieproject dat ooit aan dit meesterwerk is gewijd. Het begon met vijf jaar onderzoek door conservatoren, restauratoren en wetenschappers, met onder meer digitale beeldtechnieken, natuurwetenschappelijk onderzoek en kunstmatige intelligentie. Daarna volgde de behandeling zelf.
In de huidige fase verwijderen de restauratoren de oude vernislagen, schrijft het museum. Vernis is een doorzichtige beschermlaag. De vernis op de Nachtwacht is aangebracht in 1976, 1980 en 1990 en is volgens het museum aan vervanging toe. Het Rijksmuseum noemt deze fase uitdrukkelijk het begin van de behandeling: ze moet ertoe leiden dat het schilderij straks optimaal bewaard kan worden voor toekomstige generaties.
Hoe de vernis eraf gaat
Bij de start in november 2024 legde het museum uit hoe het werk gaat. Een speciaal absorberend doek met een minimale hoeveelheid oplosmiddel gaat kort op het oppervlak, zodat de vernis oplost en in het doek trekt. Resten van nog oudere vernis worden daarna met een wattenstaafje onder een microscoop verwijderd. Acht restauratoren begonnen aan die taak. Aan de methode gingen volgens het museum jaren wetenschappelijk onderzoek en toepassingen op andere werken vooraf.
Het gaat langzaam. Restaurator Ige Verslype van het museum zei bij de start tegen NH Nieuws dat de vernis uit de jaren zeventig makkelijk te verwijderen is, maar dat de resten daaronder lang kunnen duren: op een klein stukje ben je soms uren bezig. "Het schilderij bepaalt het tempo", zei ze. Ook museumdirecteur Taco Dibbits kon de duur niet voorspellen: het schilderij wijst de weg.
Wat de bezoeker ziet
Wat bezoekers zien, verandert in de loop van de tijd. Verflagen zonder vernis lijken veel grijzer en matter, schrijft het museum. Daardoor is duidelijk te zien waar de vernis al is verwijderd. Dibbits zei volgens het cultuurplatform Proudies dat de voorstelling tijdelijk moeilijker te zien kan zijn, maar dat het publiek de Nachtwacht daardoor van heel dichtbij en in ongefilterde vorm ziet.
De restauratoren hopen dat het contrast na afloop sterker is. Restaurator Anna Krekeler verwachtte volgens Proudies dat witte en zwarte partijen helderder worden en dat blauwe pigmenten, die door de oude vernis groenig waren geworden, hun oorspronkelijke kleur terugkrijgen.
Wat er daarna komt
In een volgende fase wordt nieuwe vernis aangebracht, meldt het museum, en zullen de verflagen weer goed zichtbaar zijn. Volgens Proudies kan dat pas als de oude vernis helemaal weg is, waarna het werk opnieuw wordt geretoucheerd. Hoe lang de huidige fase nog duurt, is niet bekend. Het museum noemt geen einddatum.
Het project wordt volgens het museum mede mogelijk gemaakt door hoofdpartner AkzoNobel en door fondsen en particuliere schenkers via het Rijksmuseum Fonds.
Even anders kijken
Meestal ziet een bezoeker een schilderij dat af is. Bij de Nachtwacht zie je nu iets zeldzaams: een kunstwerk dat midden in een ingreep hangt, met grijze vierkantjes waar de vernis al weg is en glanzende stukken die nog moeten. De restauratie is dan niet alleen een behandeling, maar ook een tentoonstelling over de tijd die een schilderij nodig heeft. Binnen een week komt daar een nieuw perspectief bij: schilderijen van een Rotterdammer uit de twintigste eeuw, die op loopafstand van Rembrandt komen te hangen.
Bronnen en beeldverantwoording ↗