Lita Cabellut x Goya in Museum JAN: het verhaal achter Los Disparates

Museum JAN in Amstelveen opent op woensdag 23 september 2026 de tentoonstelling Lita Cabellut x Goya – De dwaasheden. Tot en met 14 maart 2027 hangen daar 22 etsen uit Los Disparates van Francisco de Goya (1746–1828) naast 22 grote werken van de Spaans-Nederlandse kunstenares Lita Cabellut, meldt Museum JAN. Volgens het museum is de tentoonstelling voor het eerst in Nederland te zien.

Wie na het nieuws gaat zoeken, komt al snel bij één vraag uit: wat zijn die Disparates eigenlijk? Het antwoord is minder eenduidig dan je zou verwachten.

Een reeks zonder vaste titel

Goya werkte aan deze prenten in de laatste fase van zijn leven. De Real Academia de Bellas Artes de San Fernando in Madrid, die achttien van de koperplaten bewaart, dateert de reeks waarschijnlijk tussen 1815 en 1824. Het zijn etsen met aquatint, bijgewerkt met de droge naald. Goya gaf ze zelf nooit uit. Toen hij naar Frankrijk vertrok, bleven de platen achter in zijn huis bij Madrid, de Quinta del Sordo.

De Academie kocht die platen in 1862 en gaf de prenten in 1864 voor het eerst uit, onder de titel Proverbios, spreekwoorden. Vier andere platen uit dezelfde reeks raakten al vroeg van de rest gescheiden. Die kwamen in 2011 in het Louvre in Parijs terecht. Samen vormen ze de 22 bladen die nu ook in Amstelveen hangen.

Ook de naam is niet zeker. Vroege eigenaren spraken van caprichos, later van sueños, dromen. De titel Disparates, dwaasheden, komt van opschriften op een aantal proefdrukken. De Real Academia schrijft dat niet met volledige zekerheid vaststaat dat Goya die opschriften zelf aanbracht.

Wat de prenten betekenen, is nog altijd een open vraag. Je ziet mannen die aan grote vleugels door een zwarte lucht zweven, een paard dat een vrouw in zijn bek meevoert, en soldaten die worden bespot. Onderzoekers lezen er kritiek in op het bewind van koning Ferdinand VII, verwijzingen naar oude spreekwoorden of de omgekeerde wereld van het carnaval, waarin gezag belachelijk wordt gemaakt. Goya liet geen toelichting na en de volgorde van de bladen is willekeurig. Elke uitleg blijft daarom een voorstel.

Cabellut antwoordt, blad voor blad

Lita Cabellut, geboren in 1961, heeft een lange geschiedenis met Goya. Volgens Museum JAN leefde ze als kind op straat in Barcelona. Toen ze twaalf was, werd ze geadopteerd, en haar nieuwe familie nam haar mee naar het Prado in Madrid. Daar raakte ze volgens het museum in de ban van de oude meesters, Goya voorop. Na haar opleiding aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam bleef ze in Nederland wonen en werken. Ze was Kunstenaar van het Jaar 2021.

Haar antwoord op Goya is geen kopie. Tegenover de 22 etsen zet ze 22 eigen werken: grote schilderijen, maar ook ruimtelijke objecten, zoals koppen en maskers. Bij Disparate 17, La lealtad (De loyaliteit), hangt een drieluik uit 2024 van drie doeken van 250 bij 145 centimeter, zo staat op de site van het museum.

In Spanje was de combinatie al eerder te zien. De Real Academia in Madrid toonde van 30 oktober 2024 tot en met 26 januari 2025 de tentoonstelling Goya x Lita Cabellut. Los Disparates. Curator was Eloy Martínez de la Pera Celada. Hij omschrijft het project op de site van Museum JAN als een ontmoeting van "twee kunstenaars, twee eeuwen uit elkaar, die elk op hun eigen onconventionele wijze de werkelijkheid bevragen en doorlichten".

Museum JAN: van Tomado tot glaskunst

Dat deze tentoonstelling in Amstelveen landt, is minder vreemd dan het lijkt. Cabellut exposeerde in 2018 al in hetzelfde museum. Het museum opende in 1991 aan de Dorpsstraat in Amstelveen, toen nog als Museum Jan van der Togt.

Jan van der Togt (1905–1995) richtte de Tomado-fabriek op, bekend van het metalen rekje met gekleurde planken. Na de verkoop van zijn fabrieken in 1971 kreeg het verzamelen al zijn aandacht: schilderijen, beelden en moderne glaskunst. Het glas vormt nog altijd de kern van de eigen collectie.

Sinds januari 2020 heet het museum Museum JAN. De naam verwijst ook naar medeoprichter Jan Verschoor, beeldhouwer en oud-directeur. Het museum is rond zijn woonhuis gebouwd.

Het museum noemt de tentoonstelling een aanloop naar de herdenking van Goya's tweehonderdste sterfjaar. Bij de tentoonstelling verschijnt een catalogus bij Waanders Uitgevers.